Miriam – prorokini, przywódczyni i poetka

Po raz pierwszy spotykamy Miriam jako bezimienną siostrę Moszego, która pomaga uratować go z rzek Nilu. Jako kilkuletnia dziewczynka idzie brzegiem rzeki obserwując koszyk niosący jej braciszka. Gdy widzi, że córka faraona złapała go i dostrzegła, że jest to dziecko hebrajskie, wychodzi z ukrycia i odważnie proponuje przyprowadzenie mamki spośród kobiet żydowskich. Gdy księżniczka się zgadza, Miriam wraca z Jochewed, matką maleństwa. Dzięki sprytowi i odwadze, Miriam zapewniła nie tylko przeżycie małego Moszego, ale także to, że pierwsze dwa – trzy lata spędził bezpiecznie z rodziną.

 


Alexey Tyranov, Miriam.

Alexey Tyranov, Miriam.

 

Jednak jej imię pada dopiero po przejściu Morza Sitowia. Czytamy wtedy, że Miriam poprowadziła kobiety w tańcu i śpiewie, wyrażając radość z boskiego wybawienia.

To właśnie w tym miejscu jest ona określona jako „prorokini”. Ponieważ była ona pierwszą kobietą tak nazwaną, stała się pierwowzorem kobiecej tradycji prorockiej w judaizmie. W księdze Szemot czytamy jej hymn:

„Zaśpiewajcie Wiekuistemu, bo wzniósł się wielce, rumaka i jeźdźca jego wtrącił w morze!”

 


A. Feuerbach, Mirjam.

A. Feuerbach, Mirjam.


M. Chagall, Miriam.

M. Chagall, Miriam.

 

Tradycyjnie uważa się, że pieśń Miriam była pewnym skrótem głównej Szirat ha-Jam (Pieśni Morza). Jednak wielu współczesnych biblistów skłania się ku opinii, że to Miriam była autorką głównej pieśni, a jedynie potrzeba skromności sprawiła, aby to Moszemu przypisać jej autorstwo. Być może w czasie pierwszej redakcji tekstu Tory za czasów Ezry lub później w okresie Mędrców, ktoś uznał, iż nie przystoi, aby to kobieta prowadziła cały naród w tańcu i śpiewie. Podzielono zatem to wydarzenie na dwa: najpierw Mosze miał śpiewać Shirat ha-Jam, a potem Miriam poprowadziła jedynie kobiety w tańcu, śpiewie i grze na tamburynach.

Gdyby tak było, byłaby to pierwsza z trzech wspaniałych pieśni biblijnych autorstwa kobiet, obok Pieśni Dewory (Ks. Sdz 5, 1-31) oraz modlitwy Chany (Ks. 1 Sam 2, 1-10).


S. Solomon, Song of Miriam.

S. Solomon, Song of Miriam.

Zapewne najbardziej znaną historią związaną z Miriam jest bardzo trudny do interpretacji spór między nią i Aharonem a Moszem. Wiemy, że Miriam krytykuje brata za poślubienie kobiety „kuszyckiej”, lecz pełne znaczenie tej krytyki nie jest jasne. Część komentatorów sugeruje, że chodzi o Ciporę, lecz słowo „Kusz” zazwyczaj odnosi się do afrykańskiego kraju, a Cipora pochodziła z Midianu. Mogłoby to oznaczać, że Mosze pojął inną kobietę za żonę (być może po śmierci Cipory), która pochodziła z Kusz. Wiemy na pewno, że ta krytyka nie spodobała się Bogu. I choć zarzuty te przedstawiła razem Aharonem, jednak tylko ona została ukarana. Mosze, na prośbę brata, modli się za Miriam, a Bóg wysłuchuje jego słów. Musi ona jednak spędzić tydzień w kwarantannie poza obozem, zanim cały naród będzie mógł ponownie wyruszyć.

Niektórzy komentatorzy wskazują, iż konflikt między rodzeństwem dotyczył przywództwa i prorokowania, gdyż Miriam znacząco mówi: „Alboż tylko z Mojżeszem mówił Wiekuisty? Wszak mówił on i z nami!” (Lb 12, 2)

Miriam musiała bardzo boleśnie przeżyć ten konflikt, gdyż nie usłyszymy już od niej ani jednego słowa. Gdy jest ona powownie wspomniana, jest to chwila jej śmierci w pobliżu Kadesz.

W tradycji ustnej, Miriam ma znacznie bogatszą historię. Gdy zaraz po jej śmierci brakuje wody, Raszi komentuje, iż wody zabrakło z powodu śmierci Miriam. Do tej pory, to jej zasługi zapewniły narodowi żydowskiemu dostęp do wody. Gdy zabrakło Miriam – zabrakło i wody. Jeden z midraszy podaje, że dopóki Miriam żyła, studnia z wodą „skakała” za przemieszczającym się ludem Izraela, lecz po jej śmierci zniknęła lub wyschła. To symboliczne połączenie Miriam z wodą jest bardzo adekwatne, uczą niektórzy współcześni komentatorzy. Zwykła, skromna woda, jest często niezauważana i niedoceniana – dopóki jej nie zabraknie. Podobnie obecność i zaangażownie kobiet są często brane za pewnik i ignorowane, a docenianie jedynie, gdy ich z jakiegoś powodu brak.

W opowieściach midraszy, Miriam jest ukochaną matką narodu, równą w przywódczej roli swym braciom. Nawet w dzieciństwie wykazała się odwagą i wnikliwością, gdy skrytykowała swego ojca za decyzję o wstrzymaniu się z prokreacją w wyniku nikczemnego dekretu faraona o nakazie wrzucania chłopców do Nilu. „Jesteś gorszy, niż faraon! Jego dekret wydał wyrok na chłopców, twój na chłopców i dziewczynki!”. Jej argumentacja zostaje przyjęta i rodzice wracają do siebie, dzięki czemu rodzi się mały Mosze.

 


S. Solomon, The Mother of Moses.

S. Solomon, The Mother of Moses.

 

Prorok Micha (Micheasz) jednoznacznie zrównuje całą trójkę w ich roli wysłanników Boga: „Czyż nie wywiodłem cię z ziemi Micraim? Czyż z domu niewoli cię nie wyswobodziłem? Czyż nie wyłałem przed tobą Mojżesza, Ahrona i Mirjam?” (6, 4). Kolejne pokolenia Żydów doceniały jej mądrość i odwagę, aby wyrażać swoją opinię, nawet, jeśli krytykuje się kogoś o znaczącej władzy. Zauważono, że nie bała się przemawiać do córki faraona, ani przeciwstawiać się decyzji Moszego.

Gdy prorok Irmejah opowiada o przyszłym boskim ratunku, jego wizja przedstawia tancerzy, śpiewaków i grających na tamburynach, i z pewnością odnosi się do Miriam i kobiet, które poprowadziła w tańcu przy wychodzeniu z Egiptu: „Jeszcze cię odbuduję, a odbudowaną będziesz, dziewico izraelska! jeszcze przybierzesz się w bębenki swoje i puścisz się w pląsy rozochoconych!” (31, 3).

Co ciekawe, w przeciwieństwie do większości kobiet w Tanachu (Biblii hebrajskiej), Miriam nigdy nie jest określona czy opisana jako żona lub matka. Nie wydaje się mieć męża, ani dzieci, choć w tradycji ustnej przypisuje się czasem Kalewa jako męża, a Hura za syna. Nie wiemy, czy faktycznie nie miała męża, czy też Tora uznała, że nie są oni istotni dla opowieści, lub mogliby przyćmić pozycję Miriam.

 

 

Obecnie wiele kobiet odkrywa piękno tradycyjnego przedstawiania Miriam i pragnie podkreślić jej znaczenie w historii Wyjścia Żydów z Egiptu. Jedną z form tego zjawiska jest umieszczanie kielicha Miriam (kos szel Miriam) na stole sederowym w czasie Pesach. Dołączona on do tradycyjnych czterech kielichów symbolizujących boskie słowa wyzwolenia oraz kielicha proroka Eliahu (kos shel Eliahu), który zazwyczaj jest znacznie większy od innych, i z którego się nie pije. Jednak w przeciwieństwie do tamtych kielichów, kielich Miriam nie jest wypełniany winem, lecz wodą. Symbolem tego, co absolutnie niezbędne do przetrwania, a jednak często niedoceniane.

Miriam – prorokini, przywódczyni i poetka
Przewiń do góry