Hilel Starszy – Mędrzec, rabin i drwal

Hilel Starszy (הִלֵּל הַזָּקֵן) jest prawdopodobnie najbardziej znanym Mędrcem okresu Drugiej Świątyni. Urodzony w Babilonii, w wieku czterdziestu lat przybył do Jerozolimy, aby studiować z największymi Chachamim (Mędrcami) tego okresu – w jesziwie Szemaji i Awtaliona. Aby móc się utrzymać podczas studiowania pracował jako drwal i sprzedawał drewno na opał.

Rabi Hilel stał się jednym z najwybitniejszych myślicieli, a jego nauki zapisano w Misznie. Dla późniejszych pokoleń stał się on symbolem łagodnego nauczyciela, promującego elastyczne i liberalne podejście do interpretacji prawa żydowskiego. W zestawieniu ze swoim głównym oponentem – Szamajem, jest on ukazany jako wyrozumiały, cierpliwy i troszczący się o potrzeby różnych ludzi. Dbał o demokratyzację judaizmu i udostępnienie nauk Tory wszystkim, którzy pragnęliby się jej uczyć.

Rabi Hilel pełnił funkcję Nasiego, czyli przewodniczącego Sanhedrynu (najwyższego sądu rabinackiego) i znany był z troski o los zwykłego człowieka. Działo się to w czasach narastającego terroru rządów Heroda i konfliktów wewnętrznych między różnymi grupami i sektami w łonie judaizmu. Tym bardziej postawa Hilela odcinała się od tragicznego tła jego pokolenia. Kilkaset lat później zapisano w Talmudzie, że Hilel miał być obdarzony darem prorockim, ale jego pokolenie nie zasłużyło, aby go doświadczyć.

Najbardziej znanym prawem ustalonym przez Hilela był tzw prozbul, czyli zarządzenie związane z anulowaniem pożyczek w roku szabatowym. Uwzględniając potrzeby zarówno biednych pożyczkobiorców, jak i ludzi bogatych udzielających pożyczek, Hilel ustanowił prawo, które chroniło obie strony i zapewniało pożytek dobru społecznemu.

Jedną z najbardziej znanych opowieści związanych z Hilelem jest ta o nie-Żydzie, który mówi najpierw Szamajowi, a potem Hilelowi, że dołączy do narodu żydowskiego, jeśli dany rabin nauczy go całej Tory, gdy ten stoi na jednej nodze (czyli bardzo szybko). Podczas, gdy Szamaj przepędził tego człowieka za taką arogancję, Hilel zgodził się i powiedział mu: „nie rób drugiemu, co tobie nie miłe – oto i cała Tora, a reszta to są komentarze. A teraz idź i ucz się ich” (TB Szabat 31a). Historię tę możemy zobaczyć na poniższych ilustracjach (od prawej do lewej!):


Artur Szyk

Artur Szyk

 


Praca Shoshannah Brombacher zainspirowana historią Hilela i poganina.

Praca Shoshannah Brombacher zainspirowana historią Hilela i poganina.

W przeciwieństwie do Szamaja, Hilel stworzył taki sposób interpretacji Tory, aby każdy Żyd był w stanie ją wypełnić. Brał pod uwagę sytację finansową ludzi, trudy i znoje codziennego dnia, a także to, co widział w Torze jako najważniejsze: etyczne traktowanie drugiego człowieka. Podkreślał on także wymóg dbania o swoje ciało i zdrowie, czego uczył się z opisu stworzenia człowieka „becelem Elokim”, czyli na podobieństwo Boga. Według Hilela, wypływał z tego nakaz, aby troszczyć się nie tylko o potrzeby duchowe, ale także cielesne.

 


Grota grobowa Hilela Starszego oraz jego uczniów w Meron, Izrael.

Grota grobowa Hilela Starszego oraz jego uczniów w Meron, Izrael.

 

Studiując Pirke Awot, (traktat Miszny), mamy szansę poznać Hilela poprzez jego nauki. Oto kilka z jego najsłynniejszych maksym:

>
,הִלֵּל אוֹמֵר, הֱוֵי מִתַּלְמִידָיו שֶׁל אַהֲרֹן
.אוֹהֵב שָׁלוֹם וְרוֹדֵף שָׁלוֹם, אוֹהֵב אֶת הַבְּרִיּוֹת וּמְקָרְבָן לַתּוֹרָה
Bądź [jak jeden] z uczniów Aharona
– kochaj pokój i podążaj za pokojem,
kochaj ludzi i przybliżaj ich do Tory.
— Pirke Awot 1:12
>
.הוּא הָיָה אוֹמֵר, אִם אֵין אֲנִי לִי, מִי לִי
.וּכְשֶׁאֲנִי לְעַצְמִי, מָה אֲנִי
.וְאִם לֹא עַכְשָׁיו, אֵימָתָי
Jeżeli nie ja dla mnie – kto dla mnie?
A gdy ja tylko dla siebie – kim ja [jestem]?
I jeśli nie teraz – [to] kiedy?
— Pirke Awot 1:14
>
,הִלֵּל אוֹמֵר, אַל תִּפְרֹשׁ מִן הַצִּבּוּר
,וְאַל תַּאֲמִין בְּעַצְמְךָ עַד יוֹם מוֹתְךָ
,וְאַל תָּדִין אֶת חֲבֵרְךָ עַד שֶׁתַּגִּיעַ לִמְקוֹמוֹ
,וְאַל תֹּאמַר דָּבָר שֶׁאִי אֶפְשָׁר לִשְׁמֹעַ, שֶׁסּוֹפוֹ לְהִשָּׁמַע
.וְאַל תֹּאמַר לִכְשֶׁאִפָּנֶה אֶשְׁנֶה, שֶׁמָּא לֹא תִפָּנֶה
Hilel uczył: Nie odłączaj się od społeczności,
nie dowierzaj sobie samemu, aż do dnia swojej śmierci,
nie osądzaj przyjaciela, aż znajdziesz sie w jego sytuacji,
i nie wypowiadaj słów, których nie można pojąć,
[myśląc,] że w końcu zostaną zrozumiane.
Nie mów: “gdy będę wolny, [zacznę się] uczyć”, bo może [nigdy] nie będziesz wolny.
— Pirke Awot 2: 4

Hilel Starszy – Mędrzec, rabin i drwal
Przewiń do góry